Ở nhiều hệ thống xử lý, Ammonium Nitrogen – NH₄⁺-N (nitơ amoni) đầu ra giảm và Chemical Oxygen Demand – COD (nhu cầu oxy hóa học) tương đối ổn định, nhưng Total Nitrogen – TN (nitơ tổng trong nước thải) vẫn cao. Đội ngũ vận hành thường phân vân: tăng tuần hoàn nội (Internal Recycle), bổ sung carbon, điều chỉnh Dissolved Oxygen – DO (oxy hòa tan) hay kéo dài thời gian lưu?
Nitrat hóa chỉ chuyển amoni thành nitrit rồi nitrat. Muốn giảm TN, hệ thống cần khử nitrat và kiểm soát các dạng nitơ còn lại trong nước.
Nội dung dưới đây áp dụng cho hệ thống bùn hoạt tính dòng liên tục có vùng thiếu khí đặt trước vùng hiếu khí và có dòng tuần hoàn nội. Với các công nghệ khác như SBR (bể phản ứng theo mẻ), MBBR (giá thể sinh học di động) hay MBR (bể sinh học màng), vị trí vùng thiếu khí, dòng tuần hoàn và cách tách bùn khác nhau, nên cần đối chiếu theo sơ đồ công nghệ cụ thể.
1. NH₄⁺-N giảm không đồng nghĩa nitơ tổng đã được loại bỏ
TN gồm nitơ amoni, nitrit, nitrat và nitơ hữu cơ. Total Kjeldahl Nitrogen – TKN (nitơ Kjeldahl tổng) gồm nitơ hữu cơ và nitơ amoni, không bao gồm nitrit và nitrat.
Trong điều kiện hiếu khí, nitrat hóa chuyển amoni thành nitrit rồi nitrat. Đây là bước chuyển dạng, chưa loại nitơ khỏi nước. Hai bước này do hai nhóm vi khuẩn khác nhau đảm nhiệm, nên nitrit có thể tích lũy khi bước chuyển nitrit thành nitrat bị chậm. Tại vùng thiếu khí (Anoxic), nơi không có oxy hòa tan, vi khuẩn khử nitrat có thể chuyển nitrat thành khí nitơ để loại nitơ khỏi nước, với điều kiện có đủ carbon dễ phân hủy.
Vì vậy, nếu NH₄⁺-N đầu ra giảm nhưng nitrat chưa được khử hiệu quả, nitơ tổng trong nước thải vẫn có thể cao. Cần theo dõi NH₄⁺-N, NO₂⁻-N, NO₃⁻-N, TKN và TN, không chỉ một chỉ tiêu.

2. Vì sao nitơ tổng trong nước thải vẫn cao dù COD ổn định?
Khử nitrat tại vùng Anoxic chưa hiệu quả
Nitrat được tạo ra ở vùng hiếu khí cần được đưa trở lại vùng thiếu khí để khử. Nếu dòng tuần hoàn nội không phù hợp, nitrat có thể không được đưa về đúng vị trí hoặc lưu lượng cần thiết.
Oxy hòa tan đi theo dòng tuần hoàn cũng có thể làm giảm hiệu quả khử nitrat. Vì vậy, tăng tuần hoàn không phải lúc nào cũng giúp TN giảm; cần xem xét đồng thời lưu lượng tuần hoàn, DO và điều kiện thủy lực.
COD tổng không phản ánh đầy đủ nguồn carbon dễ sử dụng
Vi sinh vật khử nitrat cần carbon dễ phân hủy sinh học. COD tổng ổn định không có nghĩa vùng Anoxic có đủ carbon, vì một phần COD có thể khó phân hủy hoặc đã bị tiêu thụ ở công đoạn trước.
Cần xem xét tải lượng nitrat và phần carbon dễ phân hủy, không chỉ tỷ lệ COD/N tính từ COD tổng.
Nitơ hữu cơ hoặc chất rắn vẫn đi theo nước đầu ra
TN còn bao gồm nitơ hữu cơ hòa tan hoặc gắn với chất rắn lơ lửng. Nếu nitrat đã giảm qua vùng Anoxic nhưng TN cuối vẫn cao, cần kiểm tra TKN, Total Suspended Solids – TSS (chất rắn lơ lửng) và tách bùn.
Nguyên nhân có thể không chỉ nằm ở khử nitrat.
3. Bảy điểm cần rà soát trước khi điều chỉnh vận hành
- Dòng tuần hoàn nội: Có đưa đủ nitrat từ vùng hiếu khí về Anoxic không? Dòng tuần hoàn có kéo theo quá nhiều DO hoặc làm tăng tải thủy lực không?
- DO tại vùng Anoxic: Đo tại vị trí đại diện và kiểm tra cả DO trong dòng tuần hoàn. Không điều chỉnh DO toàn hệ thống theo một giá trị duy nhất.
- Oxidation-Reduction Potential – ORP (thế oxy hóa – khử): Theo dõi xu hướng tại vùng Anoxic, đối chiếu với nồng độ nitrat. ORP là chỉ báo vận hành, không nên áp dụng một ngưỡng cố định cho mọi cấu hình.
- Nguồn carbon: Xác định carbon dễ phân hủy còn lại có đáp ứng tải lượng nitrat cần khử không. Chỉ xem xét bổ sung carbon ngoài sau khi đánh giá cân bằng carbon và nitơ.
- Tỷ lệ COD/N: Làm rõ đang sử dụng COD tổng hay phần COD dễ phân hủy. Tỷ lệ này phải được diễn giải theo đặc tính nước thải và công nghệ thực tế.
- Hydraulic Retention Time – HRT (thời gian lưu thủy lực): Kiểm tra thể tích vùng Anoxic, lưu lượng thực tế, giờ cao điểm và ảnh hưởng của dòng tuần hoàn. Thời gian lưu không phù hợp có thể giới hạn phản ứng khử nitrat.
- Khuấy trộn: Bảo đảm bùn và vi sinh được phân bố, tiếp xúc với nitrat. Cần tránh để thiết bị khuấy cuốn khí, làm tăng oxy hòa tan trong vùng thiếu khí.

4. Cách tự kiểm tra để xác định đúng điểm nghẽn
Lấy mẫu đồng bộ tại đầu vào, cuối vùng hiếu khí, cuối vùng Anoxic và đầu ra. Đối chiếu NH₄⁺-N, NO₂⁻-N, NO₃⁻-N, TN, TKN, COD, TSS cùng lưu lượng, DO và ORP.
Có thể đọc kết quả theo hướng sau:
- NH₄⁺-N thấp nhưng NO₃⁻-N cao sau vùng hiếu khí và ở đầu ra: ưu tiên kiểm tra đường tuần hoàn, điều kiện Anoxic và nguồn carbon.
- NO₃⁻-N giảm qua vùng Anoxic nhưng TN đầu ra vẫn cao: kiểm tra nitơ hữu cơ, TSS và công đoạn tách chất rắn.
- NO₂⁻-N còn cao: có thể nitrat hóa hoặc khử nitrat chưa hoàn tất; đánh giá riêng từng bước chuyển hóa, không kết luận ngay rằng hệ thống chỉ thiếu carbon.
Đây là dấu hiệu khoanh vùng, không thay thế đánh giá dữ liệu vận hành của từng hệ thống.
5. Khi nào doanh nghiệp cần rà soát lại hệ thống?
Doanh nghiệp nên rà soát khi nitơ tổng trong nước thải sau xử lý duy trì ở mức cao qua nhiều đợt kiểm tra dù NH₄⁺-N đã giảm; khi tải lượng hoặc lưu lượng sản xuất thay đổi; hoặc khi đã điều chỉnh tuần hoàn, sục khí và hóa chất nhưng kết quả chưa ổn định.
Nếu hệ thống không có vùng Anoxic phù hợp, thể tích vùng thiếu khí hạn chế hoặc tuyến tuần hoàn chưa đáp ứng yêu cầu công nghệ, điều chỉnh vận hành đơn thuần có thể không giải quyết được nguyên nhân gốc.
Về pháp lý, giới hạn nitơ tổng trong nước thải và amoni của từng cơ sở được xác định theo giấy phép môi trường và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia hiện hành áp dụng cho loại nước thải của cơ sở đó. Trong quy chuẩn, hai chỉ tiêu này có tên “Tổng nitơ (T-N)” và “Amoni (N-NH₄⁺), tính theo N”. Doanh nghiệp nên đối chiếu giấy phép môi trường của mình để biết quy chuẩn, cột và điều kiện áp dụng.
Xem thêm bài viết: COD đã giảm nhưng Amoni trong nước thải cao: Vì sao?
6. Góc nhìn ARES: Cân bằng dòng nitơ trước khi chọn giải pháp
ARES rà soát dòng nitơ xuyên suốt: nguồn nitơ đầu vào, công đoạn chuyển hóa, tuyến tuần hoàn nitrat và dạng nitơ còn lại ở đầu ra.
Đối chiếu kết quả phân tích với sơ đồ công nghệ và nhật ký vận hành giúp phân biệt vấn đề vận hành với giới hạn cấu hình. Hướng xử lý có thể là hiệu chỉnh tuần hoàn, DO, khuấy trộn, nguồn carbon hoặc xem xét cải tạo. Cần xác định điểm nghẽn trước khi chọn giải pháp.
Kết luận: Nitrat hóa tốt mới giải quyết một phần bài toán nitơ. Khi NH₄⁺-N giảm nhưng nitơ tổng trong nước thải vẫn cao, doanh nghiệp cần nhìn vào hiệu quả khử nitrat và các dạng nitơ còn lại trong nước.
ARES sẵn sàng trao đổi kỹ thuật về cân bằng nitơ của hệ thống hiện hữu, trên cơ sở sơ đồ công nghệ, kết quả phân tích và dữ liệu vận hành thực tế.
CÔNG TY CỔ PHẦN GIẢI PHÁP MÔI TRƯỜNG ARES
Hotline: 0909 939 108 | 098 303 7777
🌐FB Fanpage: moitruongxanh.ares
🌐Zalo OA: Môi Trường Xanh ARES
